در این روزگار که حتی بناهای مدرن و تازه ساز دچار تخریب می شوند، بناهای زیادی در یزد وجود دارند که با گذشت هزاران سال هنوز استوار و پابرجا به تماشای تاریخ ایستاده اند. یکی از این بناهای تاریخی گنبد عالی ابرکوه است که به دوره سلجوقیان تعلق دارد و از آن زمان بر بلندای ابرکوه گواهی بر هنر معماری ایرانیان است.

پیشینه تاریخی گنبد عالی ابرکوه:

بر اساس کتیبه های موجود در این بنای تاریخی این طور برآورد می شود که ساخت این بنا به دوره دیلمیان باز می گردد. نوع معماری و شباهت بنا به الگوهای معماری پیش از اسلام نشان می دهد که ساخت بنا در دوره دیلمیان صورت گرفته است. بر روی ساقه گنبد کتیبه ای وجود دارد که متن آن ساخت بنا را در سال 448 هجری قمری ذکر کرده است و ساخت آن را به فردی به نام فیروزان نسبت داده که فرزند «عمیدالدین شمس الدوله علی هزاراسب» از خاندان دیلمیان بوده است و این بنا را به عنوان مقبره پدرش و مادرش «نازنین کرشمه» ساخته است.

با این حال، در بعضی از نوشته های ساخت آن را به دوره سلجوقیان نسبت داده اند. معماران و باستان شناسان دلیل خود برای ذکر این تاریخ را استحکام بنا عنوان می کنند.

معماری گنبد عالی ابرکوه:

این بنای سنگی بر روی تپه ای سنگی به ارتفاع دو متر از سطح زمین ساخته شده است. پلان بنا به صورت هشت ضلعی است و گنبدی روی آن قرار گرفته است. ابعاد اضلاع این هشت گوش ۴.۵ متر (ضلع کوچک‌ تر)، ۶.۸ متر (ضلع بزرگ ‌تر) و ۲.۳ (ضلع میانی دو ضلع کوچک و بزرگ) است. ارتفاع ساختمان 22 متر است.

سقف گنبد هشت ضلعی قوسی است. کتیبه ای دور تا دور گنبد قرار دارد که نوشته های روی آن با استفاده از آجر تراش خورده و به خط کوفی درست شده اند. گرداگرد گنبد و در محل اتصال گنبد به پایه هشت ضلعی از مقرنس های سنگی استفاده شده است. سه ردیف مقرنس و دو کتیبه زیر پایه گنبد قرار دارد. یکی از کتیبه ها، زیر مقرنس ها و بالای راه ورودی نصب شده است.

سنگ های این بنا با استفاده از ملات ساخته شده از گچ، آهک، ماسه و خاکستر روی هم قرار گرفته اند که محکم ترین ملات به کار رفته در ساختمان های تاریخی است. در نمای بیرونی سازه پوششی از آجر دیوارها را بالا برده اند. مهم ترین مصالحی که در ساخت این بنا مورد استفاده قرار گرفته است، سنگ های کوهستانی اطراف است که در کنار ساروج توانسته از تمامیت بنا در برابر زمین لرزه های متعدد و عوامل محیطی در طول قرون متمادی محافظت کند.

معماری گنبد عالی ابرکوه به برج های مقبره ای شمال کشور و معماری دوره دیلیمی شباهت زیادی دارد. اما نکته جالب توجه، ساخت آن در فلات مرکزی ایران و جایی دور از خطه شمال کشور است که محل اصلی حکومت دیلمیان بوده است.

دلیل این دوری را می توان کوچ عمیدالدین از شمال ایران دانست. عمیدالدین از خاندان دیلمی و نوه منصور بن حسن بن فیروزان دیلمی صاحب اشکور از نواحی معروف دیلم است که خاندان او به علت رقابت ‌ها مجبور شدند از شمال ایران به اصفهان و نواحی مرکزی کوچ کنند. به همین دلیل مقبره او نیز به سبک ابنیه نواحی شمالی ایران احداث شده است.

پله هایی شما را به سمت درب ورودی گنبد عالی ابرکوه می رسانند. زیرزمین وسیعی داخل گنبد قرار دارد که راه ورودی آن داخل گنبد قرار دارد. داخل مقبره سردابی نیز وجود دارد که درب ورودی آن درست روبه روی درب ورودی گنبد عالی ابرکوه قرار دارد. اتاقک زیر بنا محل دفن صاحبان مقبره بوده است که در حال حاضر اثری از آن به چشم نمی خورد.

ورودی دیگری نیز در بخش شمالی گنبد قرار دارد که به زیرزمین راه دارد.

بهترین فصل بازدید:

هوای کویری تحمل گرمای فصل بهار و تابستان را دشوار می کند. از آنجا که گنبد عالی ابرکوه در مسیر جاده قرار گرفته و در اطراف آن خبری از استراحتگاه نیست، هوای گرم می تواند طاقت فرسا باشد. بهتر است برای بازدید از این بنای تاریخی پاییز یا زمستان را انتخاب کنید که هوا مطلوب تر است.

آثار تاریخی مشابه گنبد عالی ابرکوه:

این گنبد یکی از سالم ترین بناهای به جا مانده از دوره سلجوقی یا دیلمیان است. بناهای تاریخی چندی در ایران از نظر قدمت و معماری به این بنا شباهت دارند. بنایی در نزدیکی طارم، بنایی بالای سرقورگ در راه داراب به بندر عباس، گنبد کاووس و برج خرقان در شمال کشور از همتایان گنبد عالی ابرکوه به شمار می روند.

به غیر از همتایان گنبد عالی در دیگر شهرهای ایران، این بنا مشابه دیگری نیز در ابرکوه دارد. گنبد سنگی هگ ابرکوه ، بقعه ای تاریخی با هشتصد سال قدمت، مدفن حسن بن رئیس از قبیله اینجو است. این گنبد در کنار گورستان روستای هگ ابرکوه واقع شده است.

بنای این بقعه به صورت یک چهار ضلعی از جنس گچ و سنگ نیمه تراش کاملا سفید در داخل ساخته شده که با نمای آجری خارجی به ابعاد ۷۰/۵ ×۷۰/۵ متر تکمیل شده است. این بنا دارای ۴ درب ورودی به همراه ۴ پنجره در زیر گنبد است. در زیباسازی گنبد سنگی هگ تزئینات خاصی به کار نرفته است. معماری این بنا دقیقا مشابه گنبد عالی ابرکوه است اما به لحاظ زیبایی شناسی و اصول معماری در مقیاس پایین تری قرار دارد.

در سه طرف غربی، شرقی و جنوبی این بنا، کتیبه هایی از سنگ قهوه ای به خط نسخ به کار رفته است که نام 14 معصوم روی آنها حک شده است. یک قطعه سنگی سفید نیز به خط نسخ و در سه سطر بر دیوار داخلی جنوب غربی بنا نصب شده که روی آن عبارت «قال الله تعالی جل جلا له لااله الا الله محمد رسول الله نبی الرحمه علی» حک است.

در داخل بنای گنبد سنگی هگ ابرکوه یک فرو رفتگی محراب مانند قرار دارد که هیچ تزئینات خاصی نداشته و از سنگچین و آهک ساخته شده است.

مسیر دسترسی:

گنبد عالی ابرکوه بر روی یکی از کوه های مرتفع اطراف ابرکوه، در مسیر جاده ابرکوه به بخش بهمن واقع شده است. با ایستادن در کنار این بنای تاریخی می توانید تمام شهر را زیر پا داشته باشید.

شهرستان ابرکوه:

یکی از قدیمی ترین شهرستان‌های استان یزد، ابرکوه نام دارد. در این منطقه دیدنی های تاریخی متفاوتی وجود دارند. از جاذبه هایی که می توان در این شهرستان نام برد، خانه آقازاده، مسجد جامع ابرکوه، گنبدخانه، یخچال خشتی، خانه صولت و آرامگاه عزیز الدین نسفی هستند.