از زمان پذیرش اسلام در ایران تا به حال، مساجد به یکی از اصلی ترین پایگاه های مذهبی و اجتماعی مردم تبدیل شده اند. ایرانیان در ساخت این بنای اعتقادی از تمام هنر و ذوق خود استفاده می کنند، تا حدی که یکی از اصلی ترین بناهایی که در تورهای گردشگری مورد بازدید قرار می گیرد، مساجد تاریخی شهرهای مختلف است. یکی از این مساجد تاریخی که با ویژگی های معماری و عمر طولانی خود دل از گردشگران برده است، مسجد جامع ابرکوه است.

پیشینه تاریخی مسجد جامع ابرکوه:

تاریخ بنای اولیه مسجد دقیقا مشخص نیست. با توجه به کتیبه محراب گچ بری شده، مسجد فعلی در قرن هشتم هجری قمری، در اواخر سلطنت سلطان ابوسعید، آخرین فرمانروانی ایلخانی، به مسجدی قدیمی تر اضافه شده است. در کاوش های باستان شناسان در ضلع جنوب شرقی مسجد، خشت هایی به دست آمده است که ابعاد آنها بزرگ تر از ابعاد خشت های سلجوقی و ایلخانی است. این کاوش ها نشان می دهد که احتمالا قسمت هایی از این بنا متعلق به مسجدی از قرون اولیه تا قرن چهارم هجری قمری بوده است.

بنابراین به طور کلی این طور گفته می شود که این مسجد در دوره ایلخانی به شکل کنونی درآمد و سپس در هر دوره، به خصوص در دوره های تیموری و صفوی، چیزی به بنای اولیه افزوده شده است. به طوری که در قسمت های مختلف ساختمان مسجد، آثاری از دوره های مختلف از دوره های پیش از اسلام تا قرون 13 و 14 دیده می شود.

در محوطه مسجد جامع ابرکوه نیز سنگ قبرهایی کشف شده است که تاریخ های 819 و 1007 هجری قمری بر روی آنها حک شده است.

بانی اولیه ساخت مسجد نامشخص است، اما در کتیبه ای که در محراب شبستان جنوب غربی نصب شده است ذکر شده که بانی این قسمت از مسجد فردی به نام «حسن بن حاجی محمد بن احمد» بوده که به «حاجی امین الدین ابرقویی» مشهور بوده است.

یکی از متعلقات زیبای مسجد نمازخانه ای است که در دوره مغول در امتداد ایوان بزرگ ساخته شده است. کتیبه بالای محراب ثابت می کند که این بناها به ایوان مغولی الحاق شده اند.

متاسفانه، پس از دوره صفوی بنای مسجد مورد بی توجهی قرار گرفت و قسمت های زیادی از متعلقات مسجد دچار تخریب و فرسودگی شد. امروزه از این قسمت ها تقریبا چیزی نمانده است و بخشی از آن به ساختمان شهرداری تبدیل شده و بخش دیگری به خیابان اصلی متصل است.

ویژگی های معماری بنا:

مسجد جامع ابرکوه به سبک چهار ایوانی ساخته شده است و حیاط مستطیل شکل آن در وسط قرار گرفته است. سر در ورودی این مسجد ارتفاع زیادی دارد و در سه گوشه، به وسیله سه طاق نما، پایه چهار گوش آن به هشت گوش تبدیل می شود.

برای ورود به مسجد، یک درب در جهت شمال ساخته شده است. پس از عبور از دهلیز هشت گوش بزرگی وارد حیاط می شوید. در قسمت جنوبی ورودی، شبستانی قرار دارد که طاق های قرنیز شده زیبایی در تزئین آن به کار رفته است. طاق های این مسجد به صورت طاق و تویزه ساخته شده است. این مسجد دارای چند دهلیز و دو شبستان در در پس ایوان شمالی و جنوبی است.

مناره ای نیز در دوره های بعدی به مسجد جامع ابرکوه الحاق شده است که در ضلع جنوبی آن قرار دارد.

Image result for ‫مسجد جامع ابرکوه‬‎

سردابه ای در میان صحن مسجد جامع ابرکوه وجود دارد که ابعاد آن 10 در 10 است و به شکل صلیب در دل سنگ های رسوبی حفر شده است. ساخت این گونه سرداب ها را در معماری دوره ایلخانیان می توان دید که به عنوان فضای زیرزمینی برای اقامه نماز به کار می رود.

علاوه بر المان های مذهبی مسجد، در نزدیکی مسجد درونی نیز پیش از این چاهی وجود داشته که برای تامین آب به کار می رفته است.

تزئینات و محراب های مسجد جامع ابرکوه:

این مسجد دارای 5 محراب است. یکی از نفیس ترین محراب های این مسجد در در ایوان شرقی قرار دارد که متعلق به سال 738 هجری قمری است. محراب اصلی این مسجد از نظر حجاری جز شاهکارهای هنری به شمار می رود. این محراب از جنس سنگ مرمر و دارای دو ستون تزئینی زیبا است. در تزئین این محراب زیبای گچبری شده انواع نقوش اسلیمی و کتیبه هایی از خطوط نسخ و کوفی به کار رفته است. در قسمت پیشانی محراب از طرح مقرنس کاری استفاده شده است. در حال حاضر، این محراب در میان تالار مرکزی گنجینه اسلامی موزه ملی ایران در معرض نمایش عموم قرار دارد. به غیر از این محراب زیبا، الواح سنگی دیگری نیز در این مسجد وجود داشته است که در سال 1318 هجری شمسی به موزه ملی تهران منتقل شده اند.

قبله مسجد جامع ابرکوه را در دوره مغول ساخته اند اما اشکال کار در آنجاست که محراب اصلی با جهت قطب مغناطیسی شمال 47 درجه اختلاف دارد. به همین دلیل، در کنار محراب اصلی، محراب کاشی کاری شده کوچک دیگری ساخته شده است که با 30 درجه انحراف، قبله پیشین را اصلاح می کند.

در غرفه های مجاور ایوان اصلی، محراب دیگری قرار دارد که در ساخت آن از سنگ خوش نقش مرمر و طرح سه تکه ای از سنگ های آهکی استفاده شده و در اطراف آن اسامی پیامبر و دوازده اما به خط نسخ و کوفی حجاری شده است.

به طور کلی، به جز محراب اصلی که اوج هنر حجاری را به معرض نمایش گذاشته است، از چهار محراب دیگری که در این مسجد ساخته شده اند سه محراب با استفاده از سنگ مرمر و آهک و یک محراب با به کارگیری کاشی ساده تزئین شده اند.

به جز تزئینات و گچ بری های زیبای به کار رفته در محراب ها، در نمای ضلع جنوب شرقی صحن نیز تزئیناتی با استفاده از نقاشی بر روی گچ انجام گرفته است که قدمت آنها به دوره تیموریان می رسد.

با توجه به اهمیت و ارزش تاریخی این بنا، در سال های اخیر طرح مرمت مسجد جامع ابرکوه اجرایی شده است که مهمترین اقدامات صورت گرفته در این طرح برای حفظ بنا شامل نماسازی سر در، تخریب و بازسازی قسمت های فرسوده، بند کشی دیوارها، سفید کاری بدنه، دیوار چینی، مرمت کاهگل و آجر فرش کف و پشت بام مسجد می شود.

مسیر دسترسی:

این مسجد تاریخی در حد فاصل شهر قدیم و جدید ابرکوه قرار گرفته است. برای بازدید از آن باید به میدان اصلی شهر، میدان امام حسین بروید.

جاذبه های نزدیک به مسجد جامع ابرکوه:

شهرستان ابركوه با مساحت 5641 كيلومتر مربع، يكي از شهرستانهای واقع در جنوب غربي استان يزد است که در بین مثلث سه استان قرار گرفته و از شمال محدود به اصفهان، از شرق به یزد و از غرب و جنوب به استان فارس محدود می شود.

تا به حال بیشتر از 400 اثر تاریخی در این شهر شناسایی شده که از این میان 128 اثر در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده اند.

گنبد عالی، درخت سرو ابرکوه، دروازه نظامیه، گنبدهای سبلان و سیدون، خانه آقازاده و یخچال خشتی از مشهورترین دیدنی های ابرکوه به شمار می روند که در نزدیکی مسجد جامع ابرکوه واقع شده اند.

مسجد جامع ابرکوه یکی از مساجد قدیمی ایران است که نشان از احترام و علاقه مردم به دین اسلام است. اگر تا به حال، فرصتی برای بازدید از این مسجد تاریخی نداشته اید، همین روزها یکی از زمان های خلوت خود را به گشتن در رواق و صحن های آن اختصاص دهید.