در کویر مرکزی ایران، سرو ابرکوه از دل خاک سربر آورده و قرن هاست که شاهد ماجراهایی است که بر این آب و خاک می گذرد. این راوی کهنسال تاریخ، با قدمتی بیش از 4500 سال، شهرتی جهانی دارد. این درخت کهنسال، مهمانان زیادی را از گردشگران یا دانشمندان سراسر جهان پذیرایی کرده است.

وقتی می شنوید موجودی 4500 سال است که روی زمین نفس می کشد و دومین موجود کهنسال جهان است، نباید این فرصت استثنایی را برای دیدن آن از دست داد، به خصوص که همین جا در یکی از شهرهای زیبای کشور خودمان، ابرکوه، زندگی می کند. سرو در بین ایرانیان از جایگاه خاصی برخوردار است و در هنر معماری، نقاشی و ادبیات از این نماد استفاده زیادی شده است. در بسیاری از بناهای تاریخی از جمله حجاری های تخت جمشید نقوش سرو بر روی دیوارها دیده می شود. این نقش بر روی یکی از نفیس ترین و مرغوب ترین پارچه های ایرانی، ترمه، نیز طراحی می شود. در مینیاتور، سرو با تمام زیبایی و سرسبزیش زینت بخش اثر هنرمندان ایرانی است.

استان یزد سرزمین کهنسال ترین هاست. درختان کهنسال زیادی در این شهر وجود دارد، اما سرو ابرکوه در میان آنها ارزش دیگری دارد. در برابر عظمت و تنومندی این درخت، احساس ضعف می کنیم، درختی که پیوندی دیرینه با زمین بسته و خاک چنان ریشه هایش را محکم در آغوش گرفته که شلاق هیچ تندبادی و آفت هیچ دورانی نتوانسته آن را از پای بیاندازد.

با این حال، در سال های اخیر رشد شهرنشینی و شناخته تر شدن این موجود کهنسال سبب شده که حیات آن به خطر بیافتد. ترافیک و رفت و آمد وسایل نقلیه متعدد در خیابان های اطراف سرو و حجم افرادی که برای بازدید از این موجود به این مکان می آیند، سبب افزایش آلودگی هوا و زمین اطراف درخت شده است. این امر می تواند بر توان و استقامت ریشه های درون زمین اثر منفی داشته باشد و حیات درخت را تهدید کند. در حال حاضر حفاظی دور درخت کشیده شده است تا از آسیب رسیدن به تنه درخت جلوگیری شود. پیش از این در اثر بی توجهی برخی از گردشگران، قسمت هایی از درخت آتش گرفت. از این رو، حصارکشی دور درخت برای حفاظت از آن ضروری تشخیص داده شد. سازمان میرات فرهنگی و گردشگری استان یزد نیز توانسته با کنترل آفات از وارد شدن آسیب بیشتر به درخت جلوگیری کند.

برخی از دیگر اقداماتی که برای حفاظت از این درخت انجام گرفته اند عبارتند از:

  • اتخاذ شرایط ویژه برای بازدید و گردشگری در اطراف درخت
  • رفع پژمردگی درخت با استفاده از رفع گرد و غبار نشسته روی شاخ و برگ آن
  • مهار شاخه های آسیب دیده در طول عمر درخت و نصب کمربند دور قسمت هایی از تنه برای کاهش فشار
  • نصب صاعقه گیر برای جلوگیری از خطر آتش گرفتن
  • ثبت جهانی درخت برای دریافت توجه و حمایت بیشتر از این میراث ملی

مشخصات ظاهری

این درخت از گونه سروهای مدیترانه ای است که ارتفاع آن 25 متر، ارتفاع تاج درخت 14 متر، دور تنه آن 4 متر و محیط آن 18 متر است. در برابر آن چاره ای ندارید جز آنکه سر به آسمان برآورید و عظمت خلقت را یادآور شوید.

این تک درخت زیبا در کنار یک قنات قدیمی در بخش جنوبی شهر ابرکوه در فاصله 140 کیلومتری غرب یزد و ارتفاع 1500 متری از دریا واقع شده است.

سرو ابرکوه چند سال عمر دارد؟

بر روی این درخت عظیم مطالعات زیادی صورت گرفته است. برخی از دانشمندان معتقدند عمر این موجود 4500 سال است. اما دسته دیگری از دانشمندان از ژاپن و روسیه پس از مطالعه بر روی درخت عمر آن را حتی تا 8000 سال نیز برآورد کرده اند.

این اعداد به معنی مسن ترین موجودی است که در ایران حیات دارد و دومین درخت کهنسال جهان است.

همتایان جهانی از نظر طول عمر

در دنیا چند درخت کهنسال وجود دارد.

کهن ترین درخت جهان با 4800 سال سن در کوهستان های کالیفرنیا زندگی می کند که «مسوسلاه» خوانده می شود. این درخت کهنسال ترین میراث طبیعی جهان شمرده می شود. پس از آن سرو ابرکوه با 4500 سال عمر قرار دارد. در رتبه سوم، درختی در پارک ملی شیلی به نام «آلرک» زندگی می کند که 3600 سال عمر دارد. در رتبه چهارم «سناتور» با 3400 سال سن در پارک ملی فلوریدا قرار دارد.

به دلیل تقریبی بودن سن برخی از درختان و تنوع روش های محاسبه سن، این فهرست ممکن است در برخی منابع متفاوت باشد و از درختان زیادی در رتبه های مختلف یاد می شود.

همتایان سرو ابرکوه در یزد

همان طور که گفته شد یزد سرزمین درختان کهنسال است. در این شهر چند درخت دیگر نیز وجود دارد که از نظر سن و سال موجب شگفتی هستند. یکی از آنها درخت سرو مهریز است. این درخت با 2000 سال سن در محله تاریخی منگاباد و پارک سرو کهنسال مهریز قرار دارد. این درخت بیش از 30 متر ارتفاع دارد و قطر آن به 7 متر می رسد. در سال 1340، در پی طوفان های شدید در منطقه، حدود ده متر از ارتفاع این درخت شکسته است. با این حال؛ همچنان استوار و سرحال به حیات خود ادامه می دهد.

سرو در بین زرتشتیان از احترام زیادی برخوردار است. شاید از این روست که در کنار بسیاری از آتشکده ها و بناهای زیارتی آنها یک سرو کاشته شده است. برخی از این درختان توانسته اند از پس حوادث روزگار بربیایند. دیگر سرو مشهور و کهنسال ایران سرو چم در روستای چم، یکی از روستاهای زرتشتی نشین شهر تفت، است. عمر این درخت حدود 3500 سال تخمین زده شده است و ارتفاع آن به 28 متر می رسد.

درختان دیگری نیز در دیگر روستاهای شهر یزد قرار دارند که عمر آنها بیش از هزار سال تخمین زده شده است.

اشارات به درخت ابرکوه در متون قدیمی

ماکوپولو در سفرنامه خود در بخش سفر به ایران از این درخت کهن یاد کرده و آن را یکی از خوش بالاترین سروهایی می داند که در ایران دیده که به مانند آبشاری از آسمان به زمین می آید و از هر طرف که به ابرکوه وارد شوی، مانند فانوسی سبز در وسط کویر خشک می درخشد.

حمدالله مستوفی نیز در کتاب نزهت القلوب خود، نوشته سال 740 هجری قمری، از سرو ابرکوه با عنوان درختی یاد کرده که در جهان شهرت بسیاری دارد و از سرو کشمیر و بلخ نیز بزرگ تر و بلندبالاتر است.

افسانه های کاشت سرو ابرکوه

در مورد چیزهای خارق العاده، عجیب و منحصر به فرد همواره داستان ها و افسانه های زیادی گفته می شود. حیات درخت سرو ابرکوه نیز با اسطوره های زیادی همراه شده است. در برخی داستان های ایرانی کاشت این درخت به زرتشت پیامبر نسبت به داده شده است. گفته می شود که زرتشت در اسفند ماه به ابرکوه می رسد و در آنجا بذر درخت را می کارد. زرتشت به مردم بشارت می دهد که این درخت پابرجا می ماند تا پرچم بهرام، پادشاه صبح دم رستاخیز، برافراشته شود. از این رو، از آن به درخت زرتشت نیز یاد می شود.

در داستان دیگری کاشت سرو ابرکوه را به یافث پسر نوح نبی و حتی خود نوح نبی نسبت می دهند و گفته می شود این درخت پس از طوفان نوح در اینجا کاشته شد.

داستان کاشت و رویش این درخت هر چه که باشد، آنچه اهمیت دارد آن است که سرو ابرکوه از پس تندباد حوادث قرون و اعصار برآمده و هنوز پابرجا و استوار، به آنچه بر این سرزمین می گذرد نظاره می کند.

بهترین فصل بازدید

تابستان و بهار ابرکوه بسیار گرم است. اگر از هوای گرم فراری هستید، پاییز و زمستان زمان خوبی برای سفر به این منطقه و دیدن سرو ابرکوه است.

مسیر دسترسی

برای دیدن سرو ابرکوه از یزد به سمت جاده تفت حرکت کنید. شهر ابرکوه، پس از شهرهای تفت، اسلامیه و دهشیر قرار گرفته است. برای رسیدن به این سرو سالمند، از تابلوهای راهنما استفاده کنید. به سمت شرق در بزرگراه ابرکوه سورمق، در اولین میدان از خروجی اول خارج شوید. پس از عبور از پمپ بنزین ابرکوه به میدان دیگری می رسید که از خروجی دوم وارد خیابان نظامیه شوید. سپس، به میدان سرو می رسید. در اینجا به سمت راست بپیچید تا سرو ابرکوه پیش روی شما قرار گیرد.

شهرستان ابرکوه

یکی از قدیمی ترین شهرستان‌های استان یزد، ابرکوه نام دارد. در این منطقه دیدنی های تاریخی متفاوتی وجود دارند. از جاذبه هایی که می توان در این شهرستان نام برد، خانه آقازاده، گنبد عالی، مسجد جامع ابرکوه، گنبدخانه، یخچال خشتی، خانه صولت و آرامگاه عزیز الدین نسفی هستند. گرچه ابرکوه دیدنی های بسیاری دارد، اما انگار زیبایی سرو ابرکوه همه را تحت شعاع قرار داده و به نمادی از مقاومت در کویر بدل شده است.